back to top
niedziela, 22 listopada, 2026

Top 5 Tygodnia

Podobne artykuły

“Trudne jest zachowanie chłodnej, bezstronnej oceny dowodów”. Kulisy badania wypadków lotniczych

Kiedy dochodzi do wypadku lotniczego, najwięcej uwagi poświęca się zdjęciom wraku i próbom wyjaśnienia, co się wydarzyło. Ustalenie rzeczywistego przebiegu zdarzenia wymaga jednak znacznie więcej pracy niż same oględziny miejsca wypadku. Za każdym raportem stoi wieloetapowa i czasochłonna praca specjalistów. W Polsce zadanie to realizuje Państwowa Komisja Badania Wypadków Lotniczych (PKBWL). Jej celem jest przede wszystkim ustalenie przyczyn i okoliczności zdarzeń oraz wskazanie działań, które mogą zapobiec ich powtórzeniu w przyszłości. Jak zatem wygląda badanie wypadku lotniczego – od pierwszego zgłoszenia, aż po raport końcowy? Jakie informacje pozwalają odtworzyć przebieg zdarzenia i z jakimi wyzwaniami mierzą się członkowie Komisji? Aby przybliżyć praktyczny wymiar tej pracy, o jej najtrudniejsze aspekty zapytaliśmy Zastępcę Przewodniczącego PKBWL ds. technicznych, pana Krzysztofa Błasiaka.

Wypadki lotnicze stanowią źródło wiedzy o bezpieczeństwie 

Historia lotnictwa pokazuje, że mimo ogromnego rozwoju technologii, procedur i systemów bezpieczeństwa, wypadki i incydenty nie mogą zostać całkowicie wyeliminowane. Na przestrzeni kolejnych lat dochodziło do wypadków o różnym charakterze. W środowisku lotniczym funkcjonuje określenie, że lotnictwo jest pisane krwią. Takie stwierdzenie wynika z faktu, że wiele nowych procedur, przepisów, czy też systemów bezpieczeństwa zostało wprowadzone dopiero w następstwie tragicznych zdarzeń, które ujawniły niedoskonałości ówczesnych rozwiązań. Międzynarodowe Zrzeszenie Przewoźników Powietrznych (IATA) podaje, że w 2025 r. w komercyjnych przewozach pasażerskich i towarowych (cargo) odnotowano 51 wypadków przy 38,7 mln lotów, co przekłada się na wskaźnik równy 1,32 na milion lotów.  Jeszcze w 2005 r. wskaźnik ten wynosił 3,72 na milion lotów. Obserwowana jest zatem tendencja spadkowa [1]. Każdy z tych wypadków był jednak źródłem wielu informacji, które pozwalały na pogłębienie wiedzy na temat zagrożeń występujących w operacjach lotniczych. Wiedza ta umożliwia z kolei opracowywanie rozwiązań zmniejszających prawdopodobieństwo wystąpienia podobnych zdarzeń w przyszłości. Raporty z przeprowadzonych badań, formułowane zalecenia bezpieczeństwa oraz wprowadzane zmiany w procedurach stanowią poniekąd rezultat analizy konkretnych zdarzeń i mają na celu identyfikację obszarów wymagających poprawy. Nadrzędnym celem jest jednak zwiększenie poziomu bezpieczeństwa w lotnictwie.

Polska i świat: wspólny cel, różne instytucje

PKBWL bada m.in. wypadki i poważne incydenty cywilnych statków powietrznych, które wydarzyły się na terytorium Polski lub w polskiej przestrzeni powietrznej. W określonych przypadkach może również uczestniczyć w badaniu prowadzonym przez inne państwo, jeżeli zdarzenie dotyczy polskiego statku powietrznego, operatora, projektu lub producenta. Działalność Komisji jest ugruntowana w oparciu o dokumenty w systemie międzynarodowym, unijnym i krajowym. Najistotniejszym światowym aktem prawnym jest Załącznik 13 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym – “Badanie wypadków i incydentów statków powietrznych”. Na jego mocy jedynym celem badania zdarzeń jest zapobieganie przyszłym wypadkom lub incydentom lotniczym poprzez ustalenie ich przyczyn. Z kolei w Unii Europejskiej ważną rolę pełni rozporządzenie nr 996/2010, dotyczące m.in. niezależności krajowych organów badania, ochrony informacji i współpracy z innymi podmiotami. Z kolei w wymiarze krajowym zastosowanie ma Ustawa Prawo Lotnicze, zawierająca informacje m. in. o kompetencjach członka Komisji PKBWL [5]. Warto podkreślić, że zdarzenia z udziałem m.in. wojska, Policji czy Straży Granicznej (generalnie lotnictwa państwowego) nie są jednak badane przez PKBWL. Należą do obszaru działania Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego, która funkcjonuje na odrębnych zasadach niż system unijny dla lotnictwa cywilnego [4]. Krzysztof Błasiak podkreślił wielowymiarowy charakter przepisów. 

“Trudne jest odnalezienie się w skomplikowanym środowisku prawa krajowego i międzynarodowego, które nakłada na nas szeroki wachlarz obowiązków i wymogów” [8].

Podobny model funkcjonuje w innych państwach, choć poszczególne sposoby działania mogą być odmienne. W Stanach Zjednoczonych główną rolę w badaniu wypadków lotnictwa cywilnego pełni Narodowa Rada Bezpieczeństwa Transportu (NTSB). Jest to niezależna, rządowa agencja federalna, która prowadzi badania dotyczące bezpieczeństwa i ustala prawdopodobne przyczyny wypadków. W odróżnieniu od polskiej Komisji, której zakres dotyczy lotnictwa cywilnego, NTSB zajmuje się bezpieczeństwem w kilku gałęziach transportu, w tym w transporcie drogowym, kolejowym i morskim. Zadaniem NTSB nie jest jednak nakładanie kar czy egzekwowanie przepisów, lecz ustalenie przyczyn zdarzenia i przygotowanie zaleceń służących poprawie bezpieczeństwa. Zatem w tym aspekcie NTSB działa niemalże identycznie jak Polska Komisja, co ma swoją podstawę prawną we wspomnianym już Załączniku 13 [2]. 

Celem nie jest wskazanie winnego

Dla osoby niezainteresowanej branżą lotniczą badanie wypadku może kojarzyć się przede wszystkim z ustaleniem tego, kto popełnił błąd. W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony. Zadaniem Komisji badającej zdarzenie lotnicze jest przede wszystkim udzielenie odpowiedzi na pytanie, dlaczego dane zdarzenie miało miejsce i co można zrobić, aby zapobiec podobnym zdarzeniom w przyszłości. Do kompetencji Komisji nie należy natomiast orzekanie o winie i odpowiedzialności. Kwestie te, w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa, należą do właściwych organów ścigania, w tym prokuratury [3,6]. Ważna jest także sama nomenklatura – niepożądane jest używanie słów “dochodzenie”, “śledztwo”, “postępowanie”, gdyż wskazują one na ustalenie odpowiedzialności, natomiast “badanie” służy jedynie ustaleniu faktów i jest w pewien sposób neutralne.

Pierwsze godziny po zdarzeniu – co właściwie bada Komisja?

Praca Komisji rozpoczyna się w momencia otrzymania zgłoszenia. Zależnie od powagi i skutków zdarzenia, wyznaczona zostaje osoba nadzorująca badanie i członkowie zespołu badawczego. Istotne jest określenie niezbędnych działań, a następnie udanie się na miejsce zdarzenia. Do czasu przybycia członków zespołu badawczego, za zabezpieczenie terenu odpowiadają służby ratunkowe i służby porządku publicznego, w tym policja i straż pożarna. Ich nadrzędnym celem jest udzielanie pomocy poszkodowanym i zapewnienie bezpieczeństwa. Z punktu widzenia członków Komisji niezwykle ważna jest ochrona miejsca zdarzenia przed dostępem osób trzecich. Ingerencja osób nieupoważnionych mogłoby doprowadzić do utraty znajdujących się tam materiałów, poszlak i dowodów istotnych dla późniejszego badania. Kluczowym elementem jest także niezwłoczne odnalezienie rejestratorów pokładowych, o ile dany statek powietrzny był w nie wyposażony, w celu przekazania do odczytania ich zapisów [5].

Kolejnym etapem badania jest gromadzenie informacji. Zespół może dokumentować rozmieszczenie pola szczątków, analizować stan elementów konstrukcji statku powietrznego, kompletować dokumentację techniczną i eksploatacyjną, a także rozmawiać z personelem naziemnym, kontrolerami ruchu lotniczego i świadkami. W zależności od charakteru zdarzenia potrzebne mogą być specjalistyczne badania części lub podzespołów statku powietrznego [5]. Krzysztof Błasiak zwraca uwagę na złożoność środowiska, w jakim prowadzone są badania. 

“Trudne jest zachowanie chłodnej, bezstronnej oceny dowodów, tak aby nie poddać się danej nasuwającej się tezie o najbardziej prawdopodobnej przyczynie zdarzenia i nie dopasowywać interpretacji faktów do tej tezy, ponieważ najczęściej pierwsze przypuszczenia z czasem okazują się błędne” [8].

Na podstawie zebranych danych i dowodów, zespół badawczy odtwarza sekwencję zdarzeń i rozważa różne możliwe scenariusze. Analiza dotyczy m.in. parametrów technicznych i stanu technicznego statku powietrznego, warunków pogodowych, kwalifikacji i doświadczenia załogi, a także wszystkich pozostałych czynników mogących mieć wpływ na wystąpienie zdarzenia. Takie badanie może trwać nawet kilka lat. Jest to spowodowane duża liczbą informacji i danych, które należy skrupulatnie przetworzyć. W terminie do 30 dni od zaistnienia zdarzenia PKBWL jest jednak zobowiązane opracować raport wstępny [5].

Dlaczego Komisja potrzebuje różnych specjalistów?

Oprócz członków Komisji w badaniu wypadku mogą brać udział eksperci, czyli osoby posiadające kwalifikacje oraz doświadczenie w zakresie niezbędnym do badania zdarzenia lotniczego. Mogą być to specjaliści zajmujący się m.in. konstrukcją płatowca, zespołem napędowym, awioniką i systemami pokładowymi, operacjami lotniczymi, obsługą techniczną, meteorologią, rejestratorami lotu, kontrolą ruchu lotniczego oraz czynnikiem ludzkim. Ekspert, formułując treść ekspertyzy, kieruje się zasadą swobodnej oceny dowodów i nie jest związany poleceniem przewodniczącego Komisji lub członka Komisji nadzorującego badanie co do treści tych dokumentów [4]. Współpraca może obejmować również przedstawicieli producentów, operatorów i państw zainteresowanych zdarzeniem. Międzynarodowy wymiar lotnictwa sprawia, że znaczenie ma wymiana informacji między państwami. Statek powietrzny może być zarejestrowany w jednym kraju, użytkowany przez przewoźnika z innego, zaprojektowany i wyprodukowany gdzie indziej, a do zdarzenia może dojść poza granicami tych państw. W takich sytuacjach współpraca pozwala uzyskać dane techniczne i eksploatacyjne, których jedna instytucja nie musi posiadać samodzielnie.

Praca w terenie: pogoda, presja czasu i obciążenie psychiczne

Praca członków Komisji nie ogranicza się do biura i analizy dokumentów. W zależności od zdarzenia może oznaczać wyjazd do trudno dostępnego miejsca, pracę w terenie otwartym przy skrajnie wysokich lub niskich temperaturach, a także w niedogodnych okolicznościach. Istotne są również obciążenia psychiczne. Członkowie Komisji mogą pracować pod presją czasu i w okolicznościach obejmujących kontakt z szczątkami ludzkimi. Fakt ten skomentował także Krzysztof Błasiak. 

“Podczas wyjazdu do wypadku wymagające jest obcowanie z ofiarami wypadków, a niejednokrotnie jeszcze trudniejsze są kontakty z rodzinami ofiar, które właśnie utraciły kogoś bliskiego i niejako dotykamy czyjejś głębokiej tragedii” [8].

Zagrożenia obejmują też możliwość kontaktu z substancjami chemicznymi (do których zalicza się m.in. płyny eksploatacyjne statku powietrznego) oraz czynnikami biologicznymi (np. drobnoustroje), które mogą pojawiać się na miejscu zdarzenia. Nie oznacza to jednak, że każde badanie wiąże się z obecnością każdego z tych czynników, ponieważ ich występowanie zależy od okoliczności konkretnego wypadku [7]. 

Taka specyfika wymaga nie tylko przygotowania merytorycznego, ale też odporności na trudne warunki, umiejętności współpracy i skrupulatności. Pojedynczy element znaleziony na miejscu zdarzenia może mieć znaczenie dopiero na późniejszym etapie badania.

Cel – poprawa bezpieczeństwa

Zdarzenie lotnicze może początkowo sprawiać wrażenie konsekwencji pojedynczej przyczyny. Zadaniem Komisji jest jednak przeprowadzenie kompleksowej analizy w celu ustalenia, czy do zdarzenia nie doszło wskutek współwystępowania wielu czynników i okoliczności. Znaczenie prowadzonego badania nie ogranicza się wyłącznie do ustalenia okoliczności i przyczyn konkretnego zdarzenia, lecz obejmuje również identyfikację zagrożeń i sformułowanie zaleceń bezpieczeństwa, które mogą przyczynić się do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia podobnych zdarzeń w przyszłości. 

Ostatnim etapem badania jest publikacja raportu końcowego zawierającego opis zdarzenia, analizę, ustalenia, a w miarę możliwości również przyczyny i czynniki, które przyczyniły się do jego zaistnienia. W razie potrzeby Komisja formułuje wspomniane już zalecenia dotyczące bezpieczeństwa. Raport nie jest zatem wyłącznym podsumowaniem zdarzenia, lecz – jak wskazuje sama Komisja, ma służyć “zapobieganiu wypadkom i incydentom lotniczym w przyszłości” [5].

Bibliografia

  1. IATA Annual Safety Report – 2025 Executive Summary and Safety Overview 
  2. Strona internetowa https://www.ntsb.gov/ (dostęp: październik 2026)
  3. Załącznik 13 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym – Badanie wypadków i incydentów statków powietrznych 
  4. Ustawa Prawo lotnicze z dnia 3 lipca 2002 r.
  5. Strona internetowa https://pkbwl.gov.pl/ (dostęp: październik 2026)
  6. Rozporządzenie (UE) nr 996/2010 
  7. ICAO, Care Protocol for Investigators of Major Accidents, document A40-WP/416, 2019
  8. Błasiak Krzysztof, odpowiedzi na pytania autorów artykułu udzielone drogą elektroniczną, 05.11.2026 r.

Autorzy

Jakub Dziatkowiak: Jestem studentem lotnictwa na Politechnice Poznańskiej. Interesuję się zagadnieniami związanymi z bezpieczeństwem transportu lotniczego, w szczególności przewozem materiałów niebezpiecznych, a także nowoczesnymi technologiami wpływającymi na rozwój i przyszłość lotnictwa.

Dawid Michalak: Studiuję lotnictwo na Politechnice Poznańskiej, a moje zainteresowania koncentrują się przede wszystkim na zagadnieniach związanych ze zrównoważonym rozwojem transportu lotniczego, w szczególności wykorzystaniem paliw alternatywnych oraz oceną ich charakterystyki emisyjnej i oddziaływania na środowisko. Interesuję się również szeroko pojętym bezpieczeństwem w lotnictwie, w tym identyfikacją zagrożeń i zarządzaniem ryzykiem.

Popularne artykuły