Jutro, 15 października przed belgijskim sądem odbędzie się kolejne posiedzenie dotyczące odblokowania środków należnych Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej (PAŻP), zajętych w związku z postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez koncern Pfizer. Choć przyjęte niedawno w Belgii przepisy wzmacniają ochronę środków przekazywanych przez EUROCONTROL, sytuacja prawna Polski pozostaje skomplikowana. Dodatkową niepewność wprowadzają możliwe skargi dotyczące belgijskiej ustawy.
Istotnym argumentem prawnym przemawiającym na korzyść polskiej strony może być Dodatkowy Protokół do umowy zawartej między Królestwem Belgii a EUROCONTROL, regulujący kwestie przywilejów i immunitetów tej organizacji. Jego postanowienia przewidują ochronę przed egzekucją majątku i aktywów EUROCONTROL, obejmującą również wierzytelności państw członkowskich z tytułu opłat trasowych pobieranych przez organizację w ich imieniu. Protokół został podpisany w lipcu 2025 r., natomiast belgijski parlament przyjął ustawę zatwierdzającą jego postanowienia dopiero w czerwcu 2026 r. Wejście w życie nowych regulacji nie przesądza jednak automatycznie o uchyleniu wcześniej dokonanych zajęć egzekucyjnych, a tym samym o odblokowaniu środków należnych PAŻP.
Sytuację prawną dodatkowo komplikuje zakwestionowanie belgijskiej ustawy zatwierdzającej Protokół przed Trybunałem Konstytucyjnym. W wykazie spraw zawisłych przed Trybunałem można znaleźć postępowania dotyczące żądania unieważnienia tej ustawy. Samo wniesienie skargi nie powoduje jednak automatycznego zawieszenia jej obowiązywania ani nie przesądza o niezgodności przepisów z konstytucją. Postępowania te wprowadzają natomiast dodatkowy element niepewności co do trwałości przyjętych rozwiązań prawnych, co może mieć znaczenie dla dalszego przebiegu sporów dotyczących zajęcia należności z opłat trasowych.
W tych okolicznościach szczególnego znaczenia nabiera strategia procesowa przyjęta przez polską stronę. O wyniku postępowania może bowiem przesądzić nie tylko samo obowiązywanie Protokołu, lecz przede wszystkim wykładnia jego postanowień oraz określenie skutków prawnych nowych regulacji wobec zajęć egzekucyjnych dokonanych przed ich wejściem w życie. Zasadniczą kwestią pozostaje ustalenie, czy ustanowiony immunitet egzekucyjny wyklucza wyłącznie dokonywanie nowych zajęć, czy również dalsze utrzymywanie tych, które zostały wcześniej skutecznie ustanowione. Nie mniej istotne jest rozstrzygnięcie, czy ochrona obejmuje całość wierzytelności przysługujących państwom członkowskim, niezależnie od daty ich powstania, czy też jej zakres ogranicza się do należności powstałych po wejściu Protokołu w życie. Brzmienie przyjętych przepisów nie rozstrzyga jednoznacznie tych zagadnień, pozostawiając pole do rozbieżnych interpretacji zarówno w odniesieniu do czasowego zakresu ochrony, jak i jej skutków dla wcześniej wszczętych postępowań egzekucyjnych. Ocena tych kwestii przez belgijski sąd może mieć rozstrzygające znaczenie dla możliwości odblokowania środków należnych PAŻP.
Warto przypomnieć, że konsekwencje działań egzekucyjnych podejmowanych przez koncern Pfizer dotknęły nie tylko Polskę. W zbliżonej sytuacji znalazła się również rumuńska instytucja zapewniająca służby żeglugi powietrznej – ROMATSA. Choć okoliczności prawne i procesowe obu spraw nie są tożsame, wskazują one na szerszy problem wykorzystywania środków pochodzących z opłat nawigacyjnych do egzekwowania roszczeń niezwiązanych z działalnością instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo ruchu lotniczego.
W przeddzień rozprawy przed belgijskim sądem głos zabrali również przedstawiciele strony społecznej Agencji. Cztery spośród kilkunastu organizacji związkowych działających w Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej opublikowały dziś list otwarty. Sygnatariusze – reprezentatywne organizacje związkowe – deklarujący reprezentowanie ponad 2 tys. pracowników, podkreślają, że skutki postępowania egzekucyjnego dotykają instytucji niebędącej stroną pierwotnego konfliktu prawnego, a odpowiedzialnej za realizację zadań o zasadniczym znaczeniu dla bezpieczeństwa żeglugi powietrznej. Autorzy pisma zwracają uwagę, że PAŻP nadal odczuwa następstwa kryzysu finansowego i organizacyjnego, który – jak wskazują – rozwinął się pod kierownictwem poprzednich władz Agencji w okresie pandemii COVID-19. Wśród jego konsekwencji wymieniają niedobory kadrowe, wstrzymane inwestycje oraz spory prawne. W ich ocenie dalsze ograniczenie dostępu do przychodów z opłat trasowych może pogłębić istniejące problemy, utrudniając utrzymanie wysoko wykwalifikowanego personelu, prowadzenie szkoleń oraz realizację przedsięwzięć infrastrukturalnych i technologicznych. Podkreślają przy tym, że finansowanie awaryjne może stanowić jedynie rozwiązanie przejściowe i nie zastąpi stabilnych, przewidywalnych źródeł przychodów niezbędnych do długoterminowego planowania działalności Agencji.
Strona społeczna zwraca uwagę na uwzględnienie skutków dalszego utrzymywania zajęcia środków należnych PAŻP, zarówno dla pracowników, jak i dla zdolności operacyjnych Agencji. Związkowacy zastrzegają jednocześnie, że ich wystąpienie nie ma na celu ochrony którejkolwiek ze stron przed konsekwencjami sporu prawnego, lecz zapobieżenie sytuacji, w której jego następstwa poniosą pracownicy oraz służby publiczne odpowiedzialne za bezpieczeństwo ruchu lotniczego.
W kontekście podkreślanego przez związkowców strategicznego znaczenia PAŻP dla bezpieczeństwa państwa, zwłaszcza wobec wojny w Ukrainie i rosnącej roli koordynacji cywilno-wojskowej na wschodniej flance NATO, powraca zasadnicze pytanie: czy państwo, a w szczególności Ministerstwo Infrastruktury oraz Urząd Lotnictwa Cywilnego i PAŻP, wyciągnęły wnioski z kryzysu w 2022 r. i czy opracowano skuteczne mechanizmy i plany awaryjne zapewnienia ciągłości służb żeglugi powietrznej w sytuacji poważnych ograniczeń finansowych i ryzyka odpływu licencjonowanego personelu? Obecny apel organizacji spoełecznych przypomina, że nawet najwyższy profesjonalizm pracowników nie może w nieskończoność rekompensować niestabilności finansowej instytucji. Pozostaje więc pytanie, czy poza deklaracjami wypracowano faktycznie rozwiązania, które pozwoliłyby państwu zagwarantować ciągłość tych strategicznych zadań w tak trudnym czasie również wtedy, gdy możliwości finansowe Agencji okażą się niewystarczające a pracownicy odejdą z pracy?
Obecne okoliczności stawiają w wyjątkowo trudnym położeniu prezes PAŻP Magdalenę Jaworską – Maćkowiak, odpowiedzialną za zarządzanie Agencją, zapewnienie ciągłości jej funkcjonowania oraz realizację ustawowych zadań. Trudno w tym kontekście odmówić zasadności twierdzeniu, że Agencja stała się zakładnikiem sporu, na którego powstanie kierownictwo PAŻP nie miało wpływu. Powstała bowiem sytuacja, w której odpowiedzialność za zapewnienie stabilności organizacyjnej i finansowej spoczywa na władzach Agencji, podczas gdy możliwość usunięcia zasadniczej przyczyny zagrożenia pozostaje poza zakresem ich bezpośrednich kompetencji.
Problem nabiera szczególnego znaczenia w kontekście obaw wyrażonych przez organizacje związkowe. Utrzymanie zdolności operacyjnych PAŻP, której działalność opiera się na pracy wysoko wykwalifikowanego i trudno zastępowalnego personelu tj. przede wszystkim kontrolerów ruchu lotniczego, należących do najlepiej wynagradzanych grup zawodowych w branży lotniczej, wymaga stabilnych i przewidywalnych źródeł finansowania. Długotrwałe ograniczenie dostępu do należnych przychodów może zatem oddziaływać nie tylko na bieżącą płynność finansową Agencji, lecz również na jej zdolność do wywiązywania się ze zobowiązań.
W tych okolicznościach znaczenia nabiera wieloletnie doświadczenie obecnej prezes w europejskich strukturach lotniczych, w tym w Performance Review Body (PRB). Znajomość mechanizmów regulacyjnych i zasad finansowania europejskiej żeglugi powietrznej może okazać się szczególnie przydatna w zarządzaniu skutkami kryzysu. Wobec niepewności co do terminu i sposobu jego rozstrzygnięcia zasadniczego znaczenia nabiera bowiem przyjęcie takiej strategii zarządzania finansami Agencji, która pozwoli zachować jej płynność, zapewnić ciągłość realizacji ustawowych zadań oraz ograniczyć ryzyko zakłóceń w funkcjonowaniu organizacji. Jest to tym istotniejsze, że ostateczne rozwiązanie sporu pozostaje poza bezpośrednimi kompetencjami kierownictwa PAŻP i zależy przede wszystkim od rozstrzygnięć belgijskiego sądu.
Źródła:
https://fr.const-court.be/judgments/pending-cases?focus=8519
https://www.romania-insider.com/society/romania-appeals-brussels-court-decision-romatsa-pfizer-2026
avialaw.pl, pansa.pl, zzkrl.pl.
